Signatuurportretten in de Europese kunst
De zichtbare hand
Wat vertellen handgebaren ons over de Oude Meesters?
Wie door een museum met premoderne kunst loopt, kijkt al snel naar de gezichten, de kleding en de symboliek op een schilderij. Maar hoe zit het met de kleine, vaak ogenschijnlijk terloopse details? In De zichtbare hand werpt historicus en onderzoeker Joris Oddens een even verrassend als vernieuwend licht op een wel heel alomtegenwoordig element in de Europese kunst (van de Italiaanse Renaissance tot de Hollandse Gouden Eeuw): de actieve, open hand.
In de inleiding schrijft Joris Oddens over Pieter Bruegel de Oude die in 1559 het schilderij Nederlandse spreekwoorden voltooide. Hier worden spreekwoorden verbeeld die toen gangbaar waren in de Nederlandse omgangstaal. Hij wijst ons er op dat, ondanks dat er ruim 120 uitdrukkingen geïdentificeerd zijn, er minstens één over het hoofd gezien is. Op het schilderij is een persoon afgebeeld die zijn rechterarm uitstrekt en zijn hand geopend heeft. Dit slaat op de uitdrukking ‘ergens de hand in hebben’. Deze uitdrukking is zo ingeburgerd, geeft Oddens aan, dat men helemaal niet meer denkt aan de herkomst. Bruegel blijkt dat gebaar ook in ander werk gebruikt te hebben.
Waar kunsthistorici dergelijke handgebaren decennialang afdeden als conventionele spreekgebaren of decoratief opvulsel zonder diepere betekenis, trekt Oddens een stoutmoedige andere conclusie. Volgens hem fungeert de open hand in veel gevallen als een subtiele handtekening – een bewuste verwijzing naar de daadwerkelijke initiatiefnemer, opdrachtgever of maker.
Het sterke punt van het boek is de combinatie van scherpe visuele analyses en grondig historisch archiefonderzoek, waarbij hij gebruik maakte van primaire historische documenten en bronnen. Oddens neemt de lezer mee langs iconische werken en grote namen als Giotto, de gebroeders Van Eyck en Rembrandt. Door te focussen op hoe handen worden gepositioneerd, verandert de dynamiek van het schilderij volledig. Het gebaar is niet langer passief, maar dwingt de toeschouwer na te denken over wie er nu eigenlijk aan de touwtjes trok achter de schermen van de productie.
Een van de meest waardevolle en maatschappelijk relevante bijdragen van dit boek is de schijnwerper die Oddens richt op vrouwelijk opdrachtgeverschap. Geschreven bronnen uit het verleden zwijgen vaak over vrouwen in invloedrijke posities, omdat contracten en officiële documenten op naam van hun echtgenoten of mannelijke familieleden stonden. Oddens laat zien dat de kunstwerken zelf nu als 'stille getuigen' fungeren: via de zichtbare hand manifesteren vrouwelijke opdrachtgevers zich alsnog op het canvas. Hiermee levert het boek een originele bijdrage aan de inclusie en herinterpretatie van kunstgeschiedenis.
Het boek is verschenen bij Uitgeverij WBOOKS in een verzorgde hardcover editie van 176 pagina's. De uitgave is rijk geïllustreerd, wat noodzakelijk is omdat de argumentatie van Oddens valt of staat bij de zichtbaarheid van de besproken details. Hoewel het academisch goed is onderbouwd, schrijft Oddens helder en toegankelijk, waardoor het boek niet alleen boeit voor kunsthistorici, maar voor een breder publiek van kunstliefhebbers.
De zichtbare hand is een compact maar rijk en grensverleggend kunstboek. Het dwingt je om anders – alerter en kritischer – te kijken naar schilderijen die je dacht te kennen. Of elke hypothese standhoudt bij toekomstig nader specialistisch onderzoek zal de tijd uitwijzen, maar Oddens heeft hoe dan ook een krachtige nieuwe bril aangereikt om naar de Oude Meesters te kijken. Een absolute aanrader voor iedereen met een hart voor kunstgeschiedenis.
De auteur
Joris Oddens leidt een onderzoeksgroep bij het Huygens Instituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in Amsterdam. Hij is gefascineerd door representatie en schrijft de laatste jaren vooral over portretschilderkunst. In het voorjaar van 2026 baarde hij opzien met de ontdekking van een tot dan tot onbekende geschilderde voorstelling van de Nederlandse Staten-Generaal. De zichtbare hand is zijn vierde boek.
De zichtbare hand koopt u bij (de webwinkel van) uw lokale boekhandel of bij:
Boekgegevens
Titel: De zichtbare hand
Auteur: Joris Oddens
Genre: Kunst & cultuur
Uitgave: hardcover met ca. 200 illustraties, 176 pagina’s
Uitgever: Uitgeverij WBOOKS, oktober 2026
ISBN: 9789462587786
Met dank aan Uitgeverij WBOOKS voor het toezenden van een recensie-exemplaar.
(bron info: Uitgeverij WBOOKS)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten
Laat gerust een reactie achter. Dat waardeer ik. Ik zal zo snel mogelijk op de vraag of opmerking reageren. Bij voorbaat mijn dank.