De bittere smaak van een onvoltooide vrijheid; dit mag nooit vergeten worden
Wat doe je als je na dertig jaar in de Goelag eindelijk de poort uitloopt? Voor Ivan Grigorjevitsj, de hoofdpersoon in Vasili Grossmans 'Alles stroomt', is de vrijheid na de dood van Stalin in 1953 geen catharsis, maar een confrontatie. Het Rusland waar hij in terugkeert, is weliswaar verlost van de Leider, maar de morele ruggengraat van het volk is door decennia van terreur verbrijzeld.
Grossman zet Ivan neer als een 'transparante getuige'. Terwijl hij door het land reist, fungeert hij als een spiegel voor de mensen die hij ontmoet. De ontmoeting met zijn neef Nikolaj, en zijn oude schoolvriend Pinegin is tekenend: zij hebben overleefd door weg te kijken of, erger nog, door te verklikken. Voor Pinegin is Ivans terugkeer geen moment van berouw, maar een irritante inbreuk op zijn gemoedsrust.
Maar de slapende was ontwaakt en Pinegin dacht, zonder het te beseffen, steeds minder aan het domme toeval en werd steeds onrustiger en bedroefder: het is een feit, het is toch zo dat juist ik Vanjetsja hebt verklikt, ik heb hem kapotgemaakt, verdomme, en dat terwijl ik er heus onderuit had gekund. Dan hadden we elkaar kunnen tegenkomen en alles was in orde geweest.
Het boek snijdt diep omdat het niet alleen de beul aanwijst, maar juist de 'gewone' mens die zich aanpaste. Grossman concludeert bitter dat niet de slechte eigenschappen van de mens het ergst zijn, maar de goede eigenschappen die worden ingezet om wreedheid te negeren.
'Alles stroomt' is een literaire autopsie van de Sovjet-Unie. Grossman spaart niemand. Waar veel tijdgenoten de schuld van de terreur volledig bij Stalin legden, graaft Grossman dieper: hij ontmaskert Lenin als de ware architect van de staatsterreur, de man die de weg plaveide voor de totale oorlog tegen de eigen bevolking. Grossman verwerpt het romantische idee van de mysterieuze 'Russische ziel'. Wat men aanziet voor diepgang, is volgens hem simpelweg het resultaat van eeuwenlange onvrijheid en slavernij.
Ik vroeg hoe de Duitsers Joodse kinderen konden vergassen en gewoon verder leven, werden ze dan door niemand gestraft, door de mensen niet en door God niet? En jij zei: er is één straf voor de beul: hij beschouwt zijn slachtoffer niet als een mens en daardoor houdt hij zelf op mens te zijn, hij doodt de mens in zichzelf, hij is zijn eigen beul; terwijl die dode, al is hij nog zo dood, voor altijd een mens blijft…
...Als ik nu terugkijk, denk ik: wie heeft dat woord bedacht, koelakkentuig? Lenin? Wat hebben ze moeten lijden! Om hen te kunnen doden moest er eerst verklaard worden dat ze geen mensen waren. Lenin zei het, en Stalin zei het: koelakken zijn geen mensen. Niet waar! Het waren wel mensen!
De titel 'Alles stroomt', is de letterlijke vertaling van het Griekse panta rhei, ook wel uitgebreid met ‘alle dingen veranderen voortdurend, je kunt niet tweemaal in dezelfde rivier stappen’ (die rivier is immers steeds weer een andere).
Via het personage Anna Sergejevna krijgen we een ijzingwekkende blik op de hongersnood in Oekraïne; er bleef niets te eten over en iedere graankorrel werd in beslag genomen. Grossman legt hier de mechaniek van de ontmenselijking bloot.
Met de huidige geopolitieke spanningen en de naweeën van de Russische inval in Oekraïne, voelt 'Alles stroomt' angstaanjagend actueel. Grossman laat zien dat totalitarisme geen toevallige rimpeling in de geschiedenis is, maar een stroom die zijn wortels heeft in een diep verleden van dwang.
Het boek is rauw. De beelden van 'pleeborstels' in de gevangenis en de stalen harken onder treinen die vluchtelingen vermorzelen, blijven op je netvlies gebrand. Toch blijft Ivan Grigorjevitsj overeind als een baken van morele helderheid. Hij weigert een opportunist te worden, zelfs als dat betekent dat hij nergens meer echt thuishoort.
'Alles stroomt' is geen vrolijk boek, maar wel een essentieel boek. Het is een gids voor iedereen die wil begrijpen hoe systemen van onderdrukking werken en waarom de schaduwen uit het verleden nog steeds over het heden vallen.
De auteur
Vasili Grossman (1905-1964) is een van de belangrijkste literaire auteurs van de twintigste eeuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog reisde hij als journalist met het Rode Leger mee en rapporteerde over de gevechten aan het Oostfront.
Zijn meesterwerken Stalingrad, en vooral Leven & lot, groeiden uit tot wereldwijde bestsellers.
Alles stroomt koopt u bij (de webwinkel van) uw lokale boekhandel of bij:
Boekgegevens
Titel: Alles stroomt
Auteur: Vasili Grossman
Genre: literaire fictie, klassieker
Uitgave: gebonden met stofomslag, 224 pagina's
Uitgever: Uitgeverij Balans, februari 2026
ISBN: 9789463824842
NUR: 302
Oorspronkelijke titel: Всё течёт
Vertaling: Anne Stoffel
Met dank aan Uitgeverij Balans voor het toezenden van een recensie-exemplaar.
(bron info: Uitgeverij Balans)
